De volgende ochtend stond Jan al vroeg op het pad voor de zaal. Hij droeg opnieuw een eenvoudige jas, stevige schoenen en een wollen trui. Geen Bijbel in zicht, wel een oud, dun schriftje dat hij onder zijn arm geklemd hield. Toen Elise de deur opendeed, nog met een deken om haar naakte schouders, knikte hij alleen.

“Ik ben terug,” zei hij. “En ik heb nagedacht.”

Binnen was de groep langzaam aan het ontwaken. Rebecca schonk koffie. Thomas en de bisschop zaten al in gesprek over de eerste uitnodigingsbrieven. Amina en Yosef waren in stilte bezig de plattegrond van mogelijke retreat-locaties te bekijken. Sandra en Kevin hadden besloten nog een dag te blijven.

Jan ging weer op dezelfde stoel zitten als de vorige avond, iets buiten de kring, maar dichterbij dan gisteren. Hij deed zijn jas uit. Daaronder droeg hij een gewoon overhemd. Hij bleef gekleed.

“Ik kom uit een milieu waarin het lichaam vooral een probleem was,” begon hij zonder inleiding. “Streng gereformeerd. Alles was gericht op beheersing. Schaamte was bijna een deugd. Hoe meer je jezelf in de gaten hield, hoe geestelijker je was. Ik heb daar jarenlang onder geleefd. En ik heb er jarenlang tegen gevochten, meestal in stilte.”

Hij opende het schriftje. Er zaten geen preken in, alleen aantekeningen, brieven en een paar oude knipsels.

“In de loop der jaren heb ik via correspondentie en persoonlijke ontmoetingen volwassen mensen leren kennen die heel anders aankeken tegen naaktheid en intimiteit. Geen losbandigheid om de losbandigheid, maar mensen die geloofden dat het lichaam niet per definitie de vijand van de geest is. Sommigen noemden het vrijheid, anderen noemden het heelheid. Ik heb met hen geschreven, soms afgesproken, altijd als volwassenen onder elkaar. Dat heeft mijn kijk veranderd, al wist ik nooit precies waar ik landde.”

Hij zweeg even. Zijn stem werd zachter.

“Mijn zus Ann is al enkele jaren ernstig dement. Ze zit in een verzorgingstehuis. Als ik bij haar zit, herkent ze me soms nog. Meestal niet. Het raakt me diep. Niet omdat er een ingewikkeld verleden tussen ons hangt, maar omdat ze mijn zus is en omdat ik toekijk hoe iemand die altijd zo helder was langzaam verdwijnt. Dat maakt vragen over lichaam en geest nog scherper. Wat blijft er over als het geheugen wegvalt? Wat is er heilig aan een lichaam dat zijn verhalen niet meer kan vertellen?”

De groep luisterde in stilte. Niemand onderbrak hem.

Jan keek op. “Gisteren zag ik jullie lopen. Naakt, maar niet wild. Jullie lazen, jullie raakten elkaar aan, jullie lieten elkaar ook met rust. Dat leek niet op de karikatuur die ik in mijn hoofd had van mensen die ‘alles maar doen’. Het leek meer op mensen die iets zoeken wat ik zelf nooit durfde zoeken.”

Elise leunde naar voren. “Welke vragen zitten je het meest dwars?”

Jan glimlachte schuin. “Of jullie de schaamte niet te snel tot zonde verklaren. Of de vrijheid die jullie zoeken niet stiekem een nieuwe wet wordt. En of een beweging als de jullie uiteindelijk kan bestaan zonder mensen te beschadigen die later spijt krijgen.”

De bisschop knikte. “Dat zijn legitieme vragen. We hebben ze zelf ook.”

Het gesprek dat volgde was trager en dieper dan de dag ervoor. Jan stelde door. Hij vroeg naar mislukkingen, naar mensen die waren weggegaan, naar hoe zij omgingen met jaloezie, met ongelijke verlangens, met de macht die ontstaat wanneer iemand de theologie het best onder woorden kan brengen. De antwoorden waren niet glad. Soms was er aarzeling. Soms gaf iemand toe dat ze het nog niet wisten.

Op een gegeven moment haalde Jan een oud vel papier uit zijn schriftje.

“Jaren geleden correspondentie ik met een oude dominee in Duitsland. Hij is allang overleden. In de jaren zeventig en tachtig had hij geprobeerd binnen een kleine kring van volwassen gelovigen iets te doen wat in de verte op jullie leek. Geen orgieën, geen wildheid, maar bijeenkomsten waarin getrouwd stellen en alleenstaanden naakt samen lazen, baden en spraken over het lichaam als schepping. Het is destijds stil gehouden en uiteindelijk gestopt toen de druk van buiten te groot werd. Hij schreef me dat de grootste vijand niet de lust was, maar de angst om voor schut te staan. En de angst om elkaar teleur te stellen.”

Hij keek de kring rond. “Toen ik jullie gisteren zag, moest ik aan hem denken. Niet omdat jullie hetzelfde zijn, maar omdat jullie dezelfde vraag stellen: of het lichaam alleen maar bedekt en bedwongen mag worden, of dat het ook mag spreken.”

Rebecca vroeg zacht: “En wat is jouw antwoord ondertussen?”

Jan was lang stil. “Mijn antwoord is dat ik nog geen antwoord heb. Maar ik wil niet langer alleen vanuit de oude angst reageren. Daarom ben ik hier. En daarom doe ik jullie een voorstel.”

Hij legde het schriftje dicht.

“Dit terrein blijft beschikbaar voor jullie retreats, onder de voorwaarden die we gisteren bespraken. Ik wil financieel en praktisch meedenken over de eerste zendingen. Niet als leider, niet als deelnemer die al zijn kleren uitdoet, maar als iemand die de brug kent tussen jullie taal en de taal van mensen die nog midden in de schaamte zitten. Als jullie brieven willen schrijven, uitnodigingen willen doen, locaties willen regelen – ik help. Op voorwaarde dat alles volwassen blijft, dat toestemming heilig is, en dat niemand onder druk wordt gezet.”

Elise keek naar de bisschop, toen naar Thomas, toen naar de rest. Een voor een knikten ze.

“Welkom,” zei Elise uiteindelijk. “Niet als bekeerling. Als medereiziger die nog twijfelt. Dat is eerlijker dan veel ja-knikkers.”

De rest van de ochtend werd besteed aan concrete plannen.

Jan bleek verrassend praktisch. Hij kende mensen die lege vakantiehuizen beheerden. Hij wist welke formuleringen in gereformeerde en evangelische kringen minder alarmbellen deden rinkelen. Hij hielp de eerste uitnodigingsteksten scherper en voorzichtiger te maken. Samen legden ze een voorzichtige volgorde vast:

1. Persoonlijke gesprekken met de vijf eerder genoemde mensen.

2. Een kleine, besloten avond op dit terrein voor wie serieus interesse toonde.

3. Daarna pas een langere retreat.

4. Evaluatie na elke stap, met ruimte om te stoppen.

Aan het eind van de ochtend stond Jan op om te vertrekken. Hij bleef gekleed. Hij had niemand aangeraakt. Maar toen hij bij de deur stond, keek hij nog één keer terug naar de naakte en halfnaakte lichamen in de zaal.

“Ik weet niet of ik ooit zo ver kom als jullie,” zei hij. “Maar ik wil niet meer doen alsof de vraag niet bestaat. Dat is voor nu genoeg.”

Toen hij weg was, zonk er een andere stilte over de groep. Geen euforie. Meer het gevoel dat er iets solides was bijgekomen: een man die de oude wereld kende, die niet meteen ja zei, en die toch de deur openhield.

Elise leunde tegen Rebecca aan. “De zendingen hebben net een stuk grond gekregen. En een stem die de schaamte nog van binnenuit kent.”

De bisschop sloot de Schriften. “Dan beginnen we straks met de eerste gesprekken. Stap voor stap. Zonder haast. Maar wel vooruit.”

Buiten trok de mist langzaam op.

Binnen lag het terrein, letterlijk en figuurlijk, een stukje steviger onder hun voeten.

De Eden-beweging had er geen nieuwe gelovige bij.

Maar wel een bondgenoot die de prijs van schaamte nog goed kende.

En soms is dat het begin dat het hardst nodig is.