Thijs zocht, en vond, werk, als steenhouwer. Elke avond kwam hij thuis, waste zich en nam zijn oude geliefde Marama in zijn armen.

Haar dochter, Maria, kwam bij hen wonen. Met toestemming van Marama, die kleinkinderen wilde, en Thijs en Maria kinderen gunde, verwekte hij met Maria twee kinderen. Lina ontstond uit zijn zaad in haar vingers, dat Maria bij zich naar binnen bracht. Selene op een ochtend, toen Marama een paar dagen weg was en Maria hem toen hij nog sliep, in zich nam en onder het maanlicht bereed en in zich dronk. Marama vergaf hem dat pas echt, na maanden. Al kon hij er weinig aan doen.

De jaren gingen niet voorbij als een storm, maar als de rivier die Marama ooit had genoemd: traag, onontkoombaar, en diep genoeg om alles mee te nemen zonder het kapot te maken.

Thijs bleef steenhouwer. Zijn handen, ooit nog wat onzeker, werden hard en precies. Hij kwam ’s avonds thuis met steenstof in zijn donkerblonde haar, dat langzaam donkerder en dichter werd, en met de geur van steen en zon op zijn huid. Marama wachtte. Soms stond zij al in de deuropening, leunend op de stok die zij vanaf het vijfde jaar nodig had. Soms zat zij bij het raam met Lina op schoot, later met het tweede kind, dat zij Selene noemden — maanlicht, omdat het was begonnen onder de volle maan van hun belofte. Maria bleef op de achtergrond, verzorgde de kinderen, kookte, hield het huisje draaiende. Zij en Thijs raakten elkaar niet meer aan. De grens die ooit was gebroken, bleef daarna heilig.

Elke avond, wanneer de kinderen sliepen, nam hij Marama.

Het ritueel veranderde met de jaren, maar de kern bleef. Hij kleedde haar uit met dezelfde zorg. Haar lichaam werd lichter, botter, de huid dunner, de botten scherper onder zijn handen. Haar borsten slapper, haar dijen smaller, haar schaamlippen zachter en gevoeliger. Hij paste zich aan. Waar hij vroeger diep en gestaag bewoog, bewoog hij nu nog trager, nog voorzichtiger, alsof hij bang was haar te breken en tegelijk wist dat zij sterker was dan steen. Hij kuste elke nieuwe rimpel, elke nieuwe plek waar de huid zich had teruggetrokken. Hij liet haar voelen, avond na avond, dat zij zijn wereld was. Niet ondanks haar ouderdom, maar erdoorheen.

In het derde jaar begon haar gehoor te minderen. Hij leerde zachter te spreken, dichter bij haar oor. In het vijfde jaar werden haar handen zo stijf dat zij ’s ochtends niet meer zelf kon openen. Hij masseerde ze elke dag, soms een halfuur lang, tot de gewrichten weer een beetje meegaven. In het zevende jaar viel zij voor het eerst. Hij vond haar op de koude stenen vloer, hielp haar overeind, en die nacht nam hij haar met een intensiteit die grensde aan wanhoop , Niet om te bezitten, maar om te voelen dat zij er nog was. Zij kwam stil, met tranen in de ogen, en fluisterde tegen zijn mond: “Ik blijf. Zolang jij blijft.”

Haar geest bleef helder. Tot het allerlaatste moment.

Geen vergeten namen. Geen momenten waarop zij hem aankeek alsof zij hem voor het eerst zag. Haar geheugen haperde niet. Zelfs toen haar lichaam steeds meer begon te weigeren, bleven haar ogen scherp, haar woorden precies, haar herinneringen onaangetast. Zij kende elke lijn in zijn gezicht, elke verandering in zijn stem, elke belofte die hij ooit had gedaan. Wanneer hij ’s avonds bij haar kwam, keek zij hem aan met dezelfde heldere, donkere blik als op die eerste avond in de Vaucluse. Zij noemde hem bij zijn naam. Zij herinnerde zich de bergweide, de oude bakker, de nacht waarop zij hem had genomen, de ochtend waarop de grens was gebroken, en elke avond daarna waarop hij was gebleven.

In het achtste en negende jaar werd haar lichaam zwaarder te dragen, maar haar geest bleef licht en scherp. Zij merkte de eerste grijze haren in zijn donkerblonde haar op voordat hij ze zelf zag. Zij herinnerde hem aan dingen die hij was vergeten: de geur van de wollen deken die hij haar in het begin had gekocht, de precieze woorden die hij op de bergweide had gesproken, de manier waarop hij haar handen masseerde toen zij voor het eerst stijf werden. Wanneer hij haar ’s nachts nam, keek zij hem aan met een helderheid die pijn deed van schoonheid. “Ik weet precies wie je bent,” fluisterde zij dan. “En ik weet precies wat je beloofd hebt. Ik open mij. Voor jou. Alleen voor jou.”

Het tiende jaar was zwaar voor haar lichaam. De winters zetten zich in haar botten vast. Zij kon minder lang buiten zitten. Hij droeg haar soms naar het bed, legde haar neer alsof zij van glas was, en nam haar met een tederheid die bijna pijnlijk was om te voelen. Haar lichaam reageerde nog steeds. Zij werd nog steeds warm om hem heen. Zij kwam nog steeds, stil, met open ogen die hem vasthielden — niet uit verwarring, maar uit volledige, heldere aanwezigheid. En hij bleef, elke keer, tot hun adem weer tot rust was gekomen.

Tot het allerlaatste moment bleef zij helder.

Geen mist. Geen verlies. Alleen de trage, onvermijdelijke aftakeling van het lichaam, terwijl de geest tot het einde toe bleef zien, bleef weten, bleef kiezen.

Op die laatste avond, wanneer hij haar lang en intens zou nemen, zou zij hem aankijken met dezelfde ogen als op de eerste avond. Zij zou zijn naam zeggen. Zij zou de belofte herhalen. En zij zou heengaan terwijl zij precies wist wie hij was, wie zij was, en wat zij samen hadden gedragen.

De rivier van de tijd stroomde verder.

En zij, tot de laatste adem, bleef helder genoeg om mee te stromen zonder iets te vergeten.

Het was een avond in de vroege zomer van het elfde jaar. De lucht boven de Vaucluse was zacht en warm, de heuvels geurden naar droge kruiden en steen. In het huisje was het stil. Lina en Selene sliepen al. Maria was naar het dorp. Alleen Thijs en Marama bleven over.

Zij lag al op het bed toen hij binnenkwam. Haar witte haren spreidden zich over het kussen als maanlicht. Haar lichaam was lichter dan ooit, de huid zo dun dat de blauwe aders erdoorheen schemerden, de botten scherp onder zijn handen wanneer hij haar aanraakte. Maar haar ogen — die heldere, donkere ogen — waren nog steeds dezelfde. Zij keken hem aan alsof zij hem voor de eerste en de laatste keer zagen.

“Kom,” fluisterde zij. Haar stem was hees, bijna een adem.

Hij kleedde zich uit zonder haast. Ging naast haar liggen, op zijn zij, en keek haar lang aan. Zijn hand streelde haar wang, de diepe plooien, de dunne lippen. Hij kuste haar voorhoofd, haar ogen, haar mond. Zij kuste terug, zwak maar zeker. Haar knokige vingers vonden zijn haar, trokken hem dichterbij.

Hij kleedde haar uit met dezelfde eerbied als altijd. Elke beweging was een afscheid en een belofte tegelijk. Toen zij naakt was, legde hij zich over haar heen, steunend op zijn ellebogen, en kuste haar overal. Haar hals, de slapte van haar borsten, de zachte, gerimpelde buik, de binnenzijde van haar dijen. Hij bleef lang tussen haar benen, met open mond, tot zij zacht begon te trillen en een klein, gebroken geluid maakte. Haar handen lagen in zijn haar, niet om te sturen, alleen om te voelen dat hij er was.

Toen ging hij in haar.

Langzaam. Millimeter voor millimeter. Haar lichaam opende zich nog steeds voor hem, warmer dan de zomerlucht, zachter dan alles wat hij ooit had aangeraakt. Hij vulde haar helemaal, bleef stil, en keek haar aan. Haar ogen waren open. Een traan gleed zijdelings over haar slaap.

“Mijn man,” fluisterde zij.

Hij begon te bewegen. Diep. Traag. Intens. Elke stoot was een heel leven. Hij voelde de botten van haar heupen tegen de zijne, de dunne huid die zich om hem heen spande, de lichte trilling die door haar dijen ging. Haar adem werd korter, onregelmatiger. Haar nagels groeven zwak in zijn schouders. Hij kuste haar mond, haar ogen, de plek onder haar oor waar hij haar ooit had gebeten. Zij proefde zout — zijn tranen of de hare, hij wist het niet.

Hun ritme bleef lang. Hij hield zich in, gaf haar alle tijd die er nog was. Haar lichaam reageerde nog steeds. Zij werd natter om hem heen, klemde zich vast, liet hem dieper. Haar adem stokte. Een trilling begon in haar buik, verspreidde zich, werd sterker. Zij kwam met een lange, stille golf — haar mond open, haar ogen wijd, haar vingers die zich vastklemden in zijn huid alsof zij hem voor altijd wilde vasthouden. Haar binnenste trok samen om hem heen, warm, samentrekkend, levend.

Hij bleef bewegen. Dieper. Langzamer. Haar trillingen hielden aan, golf na golf, alsof haar lichaam alles wat het nog had wilde geven. Hij voelde hoe zij zich om hem heen spande, hoe haar adem steeds lichter werd, hoe haar handen zwakker grepen. Toen kwam hij. Hard en diep, met een stille, gebroken zucht tegen haar mond. Zijn zaad stroomde warm in haar, golf na golf, terwijl hij haar naam fluisterde — niet hard, maar alsof het het enige woord was dat nog bestond.

Hij bleef in haar liggen. Zijn voorhoofd tegen het hare. Zijn gewicht zorgvuldig gedragen. Haar adem was onregelmatig, licht, bijna een fluistering. Haar hand lag op zijn rug, de vingers nog licht gebogen.

“Thijs…” Haar stem was nauwelijks hoorbaar. “Ik open mij. Voor jou. Alleen voor jou.”

Hij kuste haar mond, proefde de droogte van haar lippen. “Ik blijf. Tot de laatste adem. Jij bent mijn wereld.”

"We zullen elkaar weerzin, mijn lieve leerling. Mijn Thijs. En dan zullen we nooit meer gescheiden worden." fluisterde ze zacht. Zij glimlachte. Een kleine, gebroken glimlach die haar ontbrekende tanden liet zien. Haar ogen bleven op de zijne gericht. Toen, heel langzaam, werd haar adem stiller. De trilling in haar lichaam ebde weg. Haar hand op zijn rug verslapte. Haar ogen bleven open, maar de helderheid erin veranderde — alsof het licht zich naar binnen trok, dieper, verder.

Hij voelde het op het moment dat het gebeurde. De lichte, bijna onmerkbare verzachting van haar lichaam om hem heen. De laatste, kleine uitademing tegen zijn mond. De stilte die volgde was absoluut.

Hij bleef liggen. Diep in haar. Zijn voorhoofd tegen het hare. Zijn tranen vielen op haar wangen, mengden zich met de hare die er al lagen. Hij kuste haar ogen dicht, kuste haar mond, bleef haar vasthouden terwijl de warmte langzaam uit haar lichaam wegtrok.

Buiten ging de wind verder over de heuvels. Binnen, in het schamele huisje, lag een man van begin dertig nog steeds in de armen van de vrouw die de maan had meegenomen. Hij bewoog niet. Hij fluisterde haar naam, steeds weer, tot zijn stem schor was. En toen, heel langzaam, trok hij zich terug, legde zich naast haar, en trok haar tegen zich aan — haar hoofd op zijn borst, haar witte haren over zijn huid, haar hand die hij op zijn hart legde.

Hij bleef zo tot de ochtend. Tot het eerste licht door de ramen viel en de geur van steen, tabak en haar huid zich mengde met de stilte die nu definitief was.

Zij was gegaan zoals zij had geleefd: open, voor hem, alleen voor hem. En hij had haar gehouden tot de laatste adem — en daarna nog.

Zij begroeven haar op de bergweide.

Dezelfde plek waar zij getrouwd waren, onder de volle maan, met alleen de oude bakker als getuige. Nu stonden er meer mensen. Maria, stil en bleek. Lina en Selene, te jong om alles te begrijpen, maar oud genoeg om de stilte te voelen. Een handvol dorpelingen die Marama van gezicht kenden, en de oude bakker zelf, die zijn muts in zijn handen wrong en niets zei.

Thijs droeg de kist. Alleen. Hij had het geweigerd dat iemand hem hielp. Haar lichaam was zo licht geworden dat hij haar zonder moeite kon tillen, maar de last woog zwaarder dan steen. Hij liep het smalle paadje omhoog, zijn laarzen knarsend op de droge rotsgrond. Zijn adem stokte in zijn keel. De kist was van eenvoudig hout, door hemzelf gemaakt in de dagen na haar dood. Hij had er de hele nacht aan gewerkt, met steenstof nog op zijn handen en haar geur nog in zijn kleren.

Zij legden haar in de aarde.

Maria sprak een paar woorden in de oude taal. De kinderen strooiden wilde bloemen — tijm, lavendel, iets wits dat zij niet kenden. Thijs stond roerloos. Hij keek niet naar de kist toen zij haar lieten zakken. Hij keek naar de horizon, waar de heuvels in de zomerhitte trilden, alsof hij haar daar nog kon zien lopen, zilveren haren in de wind, kleurige rokken die te groot waren voor haar magere lijf.

Toen de eerste schep aarde op het hout viel, brak er iets in hem.

Hij maakte geen geluid. Geen schreeuw, geen snik. Alleen een trilling die door zijn hele lichaam ging, van zijn kaken tot zijn knieën. Zijn handen balden tot vuisten. Zijn ogen bleven droog, maar de droogte deed meer pijn dan tranen ooit konden. Maria legde een hand op zijn arm. Hij schudde die af, niet hard, maar onherroepelijk. De kinderen drukten zich tegen hun moeder. Niemand zei iets.

Na de begrafenis bleef hij achter.

De anderen daalden af naar het dorp. Hij bleef op de weide, gehurkt bij het verse graf, de handen plat op de warme aarde. De zon stond hoog. Zweet liep over zijn rug, mengde zich met het steenstof dat nog altijd in zijn kleren zat. Hij praatte niet. Hij bad niet. Hij zat alleen maar, urenlang, tot de schaduwen langer werden en de wind opstak.

’s Avonds kwam hij terug naar het huisje.

Het rook nog naar haar. Tabak, oude olie, de droge geur van haar huid die in de kussens was gaan zitten. Hij ging op het bed liggen, op de plek waar zij altijd had gelegen, en trok het laken over zich heen. Haar geur omhulde hem. Hij ademde die in tot zijn longen pijn deden. Toen, eindelijk, kwamen de tranen. Niet hard. Niet luid. Maar onophoudelijk, alsof er een rivier in hem was opengegaan die niet meer wilde stoppen.

Maria vond hem zo, diep in de nacht. Zij stond in de deuropening en keek. Zij zei niets. Zij ging niet naar hem toe. Na een tijdje verdween zij weer, en liet hem alleen met de stilte en de geur die langzaam zou vervagen.

De dagen die volgden waren vormeloos.

Thijs ging niet naar het werk. Hij at nauwelijks. Hij sliep in korte, onrustige stukken, en werd wakker met haar naam op zijn lippen. Soms zat hij uren bij het raam, de handen stijf om een koud kopje thee. Soms liep hij terug naar de bergweide en bleef daar tot het donker was. De kinderen hielden afstand. Maria zorgde voor hen, hield het huis draaiende, en keek hem na met een blik die half medelijden, half erkenning was. Zij wist wat het was om iemand te verliezen die je hele wereld was geweest.

Hij was ontroostbaar.

Niet op de manier van mensen die hard huilen en dan langzaam weer overeind krabbelen. Zijn verdriet was stil, hardnekkig, en absoluut. Het zat in zijn botten, in zijn adem, in de manier waarop hij haar kant van het bed onaangeroerd liet. ’s Nachts lag hij met de rug naar de lege plek en fluisterde de woorden die hij haar duizend keer had gezegd: “Mijn vrouw. Jij bent het. Alles.” Maar er kwam geen antwoord. Alleen de wind tegen de ruiten, en de trage, onverschillige stroom van de tijd die verderging zonder haar.

De rivier stroomde.

En hij bleef achter op de oever, met de handen vol aarde en een hart dat niet meer wist hoe het verder moest kloppen.

Maria kwam elke avond.

Eerst alleen in de deuropening, met een kaars in de hand. Later, wanneer hij niet reageerde, ging zij verder. Zij legde de kaars op het nachtkastje, trok het laken een stukje op, en ging voorzichtig naast hem liggen. Niet tegen hem aan. Alleen dichtbij genoeg om haar warmte te laten voelen.

De eerste avonden duwde hij haar weg.

Niet hard. Maar duidelijk. Zijn hand vond haar schouder en schoof haar terug, naar de rand van het bed, of helemaal eraf. Hij draaide zich om, met de rug naar haar toe, en zei niets. Zijn lichaam was strak, afwijzend, alsof elke aanraking verraad was aan de vrouw die er niet meer was. Maria ging dan zitten op de stoel bij het raam, of ging terug naar haar eigen kamer. Zij huilde niet waar hij het kon horen. Zij wachtte.

Op de vierde avond bleef zij liggen, ook toen hij haar wegstootte.

Hij duwde opnieuw. Harder dit keer. “Ga weg,” zei hij hees. Zijn stem klonk vreemd, alsof hij die in dagen niet meer had gebruikt. “Ik wil je niet.”

Maria bleef. Zij trok haar knieën op, legde haar voorhoofd tegen zijn rug, en begon te huilen. Stil eerst. Toen harder. De snikken schokten door haar lichaam en tegen het zijne. Hij voelde de natte warmte van haar tranen door zijn hemd heen.

“Ik mis haar ook,” fluisterde zij tegen zijn rug. Haar stem brak. “Elke dag. Elke nacht. Ik mis haar stem. Ik mis hoe zij Lina wiegde. Ik mis de manier waarop zij naar jou keek alsof jij het enige was dat nog klopte in de wereld. Ik ben haar dochter. En ik ben alleen. Net als jij.”

Thijs lag roerloos. Zijn adem was oppervlakkig, gejaagd. De spieren in zijn rug bleven strak. Maar hij duwde haar niet opnieuw weg.

Maria huilde verder. Haar hand zocht blind de zijne, vond die, en hield vast. “Ik wil je niet van haar afnemen,” snikte zij. “Ik wil alleen… niet alleen zijn met dit. Zij is weg. En ik draag haar ook. In mijn bloed. In de kinderen. In alles wat zij achterliet.”

Toen brak hij.

Het begon met een trilling in zijn schouders. Toen een geluid dat half snik, half kreun was, alsof iets in zijn borst eindelijk openscheurde. Hij draaide zich om, naar haar toe, en trok haar tegen zich aan met een kracht die bijna pijnlijk was. Zijn gezicht zocht haar hals, haar schouder, haar haar. De tranen kwamen hard en oncontroleerbaar. Jaren van stilte, van dragen, van blijven, van de laatste adem in zijn armen — alles kwam eruit in snikken die zijn hele lichaam schokten.

Maria hield hem vast. Haar eigen tranen mengden zich met de zijne. Zij streelde zijn haar, zijn rug, de plek tussen zijn schouderbladen waar de spanning het hardst zat. Zij zei niets meer. Zij liet hem alleen maar huilen, lang en diep, tot zijn adem weer wat rustiger werd en zijn greep om haar heen verslapte, maar niet losliet.

Zij bleven zo liggen.

De kaars brandde tot hij bijna op was. Buiten ging de wind over de heuvels. Binnen, in het bed dat nog steeds naar Marama rook, hielden de dochter en de man die haar had liefgehad elkaar vast. Niet uit lust. Niet uit verraad. Maar uit dezelfde, ondraaglijke leegte.

Thijs huilde tot er niets meer over was. Toen, met een stem die schor en klein klonk, fluisterde hij tegen haar haar:

“Zij was mijn wereld.”

Maria knikte, haar wang nat tegen de zijne. “Ik weet het. En nu zijn wij wat er over is.”

Hij antwoordde niet. Maar hij duwde haar niet meer weg. Zijn arm bleef om haar heen, zwaar en vermoeid, terwijl de nacht verder trok en de geur van de dode vrouw langzaam, onvermijdelijk, begon te verbleken tussen hen in.

Op een avond, maanden na de begrafenis, kwam Maria naakt.

Zij had de kaars al gedoofd. Het huisje was stil; de kinderen sliepen. Thijs lag op zijn rug, een arm onder zijn hoofd, de andere op zijn borst. Hij staarde naar het plafond zoals hij dat veel nachten deed — zonder echt te kijken. Toen voelde hij het matras zakken. Haar blote huid gleed tegen de zijne. Haar borsten, warmer en voller dan die van haar moeder ooit waren geweest, drukten tegen zijn arm. Haar dij schoof over de zijne. Haar adem was dicht bij zijn hals.

Hij duwde haar niet weg.

Voor het eerst niet. Zijn lichaam bleef stil, maar de afwijzing die er weken, maanden in had gezeten, bleef uit. Hij voelde haar hand over zijn borstkas glijden, over de harde lijnen van spieren die het werk in de steengroeve hadden gevormd. Haar vingers daalden lager, vonden hem al half hard, streelden langzaam van de basis naar de top, met een zachte druk van haar duim over de vochtige opening. Hij sloot de ogen. Een zucht ontsnapte hem — half verzet, half overgave. Zijn eigen hand bleef nog even stil op zijn borst, alsof hij zichzelf toestemming moest geven.

Maria legde haar mond tegen zijn oor. “Ik mis haar,” fluisterde zij. “Maar ik mis ook dit. Jou. De warmte. Het niet-alleen-zijn.” Haar stem trilde. “Als je me wegduwt, ga ik. Maar als je me laat… dan blijf ik vanavond.”

Hij antwoordde niet met woorden. Zijn hand vond haar heup, bleef daar liggen, de vingers licht in haar huid. Het was genoeg.

Zij kuste eerst zijn hals, traag, met open mond. Haar tong streek over de plek waar Marama hem ooit had gebeten, jaren geleden. Toen zakte zij lager. Haar lippen gleden over zijn borstkas, over de harde spieren, over de lichte sporen van steenstof die de wasbeurten nooit helemaal wegkregen. Zij kuste zijn buik, de rand van zijn heup, en nam hem daarna in haar mond. Warm. Nat. Haar tong cirkelde, haar lippen sloten zich om hem heen, en zij bewoog langzaam, alsof zij de tijd had. Thijs legde een hand in haar haar — niet om te sturen, alleen om contact te houden. Zijn adem werd zwaarder. De schuld zat nog in zijn borst, scherp en vertrouwd, maar vanavond liet hij haar zakken, dieper, waar hij haar niet hoefde te voelen.

Na een tijdje kwam zij weer omhoog. Zij ging over hem heen. Haar knieën aan weerszijden van zijn heupen. Zij pakte hem, leidde hem, en zakte millimeter voor millimeter naar beneden. Hij vulde haar in één trage, ononderbroken beweging. Warm. Nat. Anders dan Marama — voller, zachter, zonder de botten die altijd tegen hem hadden gedrukt, zonder de droge, tabaksachtige geur. Maria ademde scherp in toen hij diep in haar was. Haar handen steunden op zijn borst. Haar ogen, dezelfde heldere donkere ogen als die van haar moeder, bleven op de zijne gericht.

Zij bewoog.

Eerst voorzichtig, bijna aarzelend, alsof zij nog steeds toestemming vroeg. Toen zekerder. Haar heupen maakten trage, diepe cirkels, daarna langere bewegingen waarbij zij hem bijna helemaal uit zich liet glijden voor zij weer zakte. Het bed kraakte zacht. Haar borsten bewogen boven hem. Hij legde zijn handen op haar heupen, de duimen in de zachte huid, en hielp haar ritme. Zijn eigen heupen duwden omhoog, ontmoetten haar, diep en gestaag. Hun huid kleefde licht van zweet. Haar adem werd korter, onregelmatiger. Kleine, gedempte geluiden ontsnapten haar keel — half zucht, half snik.

Thijs richtte zich half op, steunend op één elleboog, en nam een van haar borsten in zijn mond. Zijn tong cirkelde om de tepel, zijn tanden schraapten zacht. Maria boog haar rug, duwde zich dieper tegen hem aan. Haar handen gleden over zijn schouders, over zijn nek, in zijn haar. Zij kuste hem, open en diep, terwijl zij bleef bewegen. Hun tongen vonden elkaar. De smaak van haar mond was anders dan die van Marama — zoeter, levender — en even schoot de herinnering door hem heen, scherp genoeg om pijn te doen. Toen liet hij die ook zakken.

Hun ritme werd intenser.

Maria reed hem nu met een groeiende urgentie, alsof zij iets wilde inhalen wat jarenlang was tegengehouden. Haar binnenste klemde zich om hem heen, warm en samentrekkend. Hij voelde elke rimpel, elke trekking. Zijn handen gleden over haar billen, trokken haar harder tegen zich aan. Zij boog zich voorover, haar voorhoofd tegen het zijne, haar adem heet tegen zijn mond. “Kijk me aan,” fluisterde zij. Hij deed het. Haar ogen waren vochtig, open, zonder masker. In die blik lag alles: het gemis, de honger, de stille vraag of dit mocht.

Een trilling begon in haar buik. Zij bewoog sneller, korter, dieper. Haar nagels groeven in zijn schouders. Haar adem stokte. Toen kwam zij — lang, hevig, met een gedempte kreet die zij in zijn mond dempte. Haar hele lichaam trok samen om hem heen, golf na golf, terwijl zij bleef bewegen, alsof zij de climax wilde rekken tot er niets meer over was. Haar binnenste klemde zich zo hard dat hij bijna de controle verloor.

Hij hield zich niet lang meer in.

Hij greep haar heupen, draaide hen om zonder haar te verlaten, en legde haar op haar rug. Nu was hij boven. Hij duwde diep, langzaam, met de volle lengte van zijn lichaam. Haar benen sloten zich om zijn middel. Haar handen lagen op zijn rug, de nagels weer in zijn huid. Hij kuste haar hals, haar mond, de tranen die over haar slapen gleden. Zijn bewegingen werden zwaarder, dieper, bijna wanhopig. De herinnering aan Marama lag nog steeds tussen hen — in de geur van het kussen, in de manier waarop het bed kraakte, in de stilte buiten — maar vanavond liet hij haar toe zonder haar te verjagen.

Hij kwam met een lange, stille golf. Zijn zaad stroomde warm in haar, diep, terwijl hij haar naam niet zei. Hij zei helemaal niets. Alleen een gebroken zucht tegen haar hals, en het trillen van zijn lichaam terwijl hij zich in haar bleef storten. Hij bleef liggen, diep in haar, tot de laatste rillingen wegtrokken. Haar benen hielden hem vast. Haar handen streelden zijn rug, kalmeerden hem, precies zoals Marama dat ooit had gedaan.

En twee oude vertrouwde lippen, die niet die van Maria waren, kusten zijn voorhoofd teder.

Lange tijd bewogen zij niet.

Hun adem mengde zich. Haar huid was vochtig tegen de zijne. De geur van seks lag zwaar in de kleine kamer, vermengd met de vage, hardnekkige herinnering aan tabak en oude olie die het kussen nog droeg. Maria streelde langzaam over zijn borstkas, over zijn hart. “Ik weet dat ik haar niet ben,” fluisterde zij. “Ik probeer het ook niet te zijn. Maar ik ben hier. En jij ook.”

Thijs legde zijn hand over de hare. Hij kneep erin, kort en stevig. Het was het dichtst bij een antwoord dat hij die avond kon geven. Hij bleef nog even in haar liggen, voelde hoe hun sappen zich mengden, hoe haar lichaam hem nog steeds vasthield. Toen gleed hij langzaam uit haar, rolde op zijn zij, en trok haar tegen zich aan. Haar hoofd vond de holte van zijn schouder. Haar been schoof tussen de zijne. Zijn arm lag zwaar om haar heen.

Buiten ging de wind verder over de heuvels.

Binnen, in het bed waar Marama was gestorven, lag haar dochter in de armen van de man die haar had liefgehad. Niet als vervanging. Niet als verraad dat zij probeerden te verbergen. Maar als twee mensen die hetzelfde verlies droegen en, voor één lange, intense nacht, kozen om de leegte niet alleen te laten winnen.

Hij duwde haar niet weg.

En zij bleef.

Thijs werd oud.

Zijn haar, ooit donkerblond, werd grijs en daarna wit. Zijn handen, hard van decennia in de steengroeve, raakten krom en knokig. Hij liep met een stok, net zoals Marama ooit had gedaan. Het huisje in de Vaucluse was allang te klein geworden; er was een tweede kamer bijgebouwd, later een derde. Lina en Selene waren volwassen, hadden eigen gezinnen. Er waren kleinkinderen die door de tuin renden, die op zijn knie wilden zitten, die vroegen naar de oude verhalen over de vrouw met de zilveren haren die hij ooit had liefgehad.

Maria was bij hem gebleven. Haar eigen haar was grijs geworden, haar gezicht getekend door de jaren, maar haar ogen hadden dezelfde helderheid gehouden. Zij zorgden voor elkaar zoals mensen dat doen die lang samen hebben gedragen: zonder grote woorden, met kleine gebaren. ’s Avonds zat hij soms nog steeds bij het raam, de hand in de hare, en staarde naar de heuvels. Zij vroeg niet meer wat hij zag. Zij wist het.

Op een late middag in de herfst, wanneer de lucht naar regen rook en de bladeren al begonnen te vallen, voelde hij het.

Hij lag in het bed dat door de jaren heen steeds hetzelfde was gebleven. Om hem heen stonden zij: Maria, Lina, Selene, de kleinkinderen die stil waren geworden toen zij zagen dat het menens was. Iemand hield zijn hand vast. Iemand streelde over zijn voorhoofd. Er werden zachte dingen gezegd die hij half hoorde. Hij knikte soms, probeerde te glimlachen, maar zijn lichaam was zwaar en ver weg.

Toen, midden in die nabijheid, werd het stil.

Niet de stilte van de kamer. Iets diepers. Alsof de geluiden van stemmen, van adem, van de wind buiten, langzaam wegebden. Voor zijn ogen verscheen zij.

Marama.

Niet oud en gebroken zoals hij haar voor het laatst had gezien. Niet mager en bottig. Zij stond daar zoals op die eerste avond in de Vaucluse: klein, met olijfkleurige huid, lange zilvergrijze haren die los over haar schouders vielen, en die heldere, donkere ogen die hem recht aankeken en accepteerden. Haar kleurige kleren waren niet versleten. Zij glimlachte met een mond die weer vol tanden was, en strekte haar hand uit.

“Je bent gebleven,” zei zij. Haar stem was laag, intens, met het oude melodieuze timbre. “Tot de laatste adem.”

Thijs voelde geen pijn meer. Geen zwaarte. Hij keek naar de mensen om het bed — Maria die zijn hand vasthield, de kinderen, de kleinkinderen — en toen terug naar Marama. Er was geen keuze nodig. Geen afscheid dat hij hardop hoefde te zeggen. Hij had hen al gegeven wat hij kon geven. Nu was er alleen nog dit.

Hij nam haar hand.

Haar vingers sloten zich om de zijne, knokig en vertrouwd, precies zoals op die eerste avond toen zij hem had meegenomen de trap op. Een warmte stroomde door hem heen, ouder dan het huisje, ouder dan de steengroeve, ouder dan alles wat hij had meegemaakt. Marama trok hem zachtjes mee. Niet omhoog, niet omlaag. Gewoon mee, de richting uit die alleen zij kende.

Achter zich hoorde hij nog stemmen — een snik, een naam die werd geroepen — maar die werden steeds zachter. Voor zich zag hij alleen haar. De zilveren haren die in een licht bewogen dat niet van de zon of de maan kwam. De ogen die hem vasthielden zoals zij dat altijd hadden gedaan.

“Kom,” fluisterde zij. “Kom thuis.”

Hij ging.

Op het bed in het huisje in de Vaucluse werd het lichaam van een oude man stil. De hand die Maria vasthield, verslapte. De adem stopte. Om hem heen begon het stille, diepe verdriet van degenen die achterbleven. Maar hij was al verder.

Samen met de vrouw die hem ooit had genomen op een warme avond, die hem had geleerd te blijven, die in zijn armen was gestorven, en die nu, na al die jaren, terug was gekomen om hem mee te nemen. De rivier van de tijd stroomde door. En ditmaal stroomden zij samen verder — niet meer gescheiden door de dood, niet meer door het vlees, maar als wat zij vanaf het begin hadden beloofd te zijn:

Man en vrouw.

Tot de laatste adem.

En daarna nog.